3-4 نمونه تحقیق68
3-5 روش جمع آوری اطلاعات68
3-6 ابزار گردآوری اطلاعات69
3-7 روش تجزیه و تحلیل اطلاعات70
3-8 فرایند تحقیق70
3-9 روش تجزیه و تحلیل داده ها71
3-9-1مدل های پایه ای تحلیل پوشی داده ها72
مدل CCR72
مدل BCC73
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها74
4-1 مقدمه75
4-2 روش تجزیه و تحلیل اطلاعات75
4-3 شناسایی نهاده ها و ستانده های تحقیق76
4-4 بررسی نتایج با مدل CCR80
4-5 بررسی نتایج با مدل بازدهی متغیر نسبت به مقیاس(BCC)82
4-5-1 بررسی کارایی مقیاس83
4-6مجموعه مرجع86
4-7 مازاد عامل تولید(Is) و مازاد محصول(Os)92
فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات101
5-1 مقدمه101
5-2 پاسخ به پرسش های پژوهش102
5-3 نتیجه گیری106
5-4 پیشنهاداتی بر مبنای یافته های پژوهش109
5-5 محدودیت های تحقیق110
5-6 پیشنهاد برای تحقیقات آتی111
منابع111
پیوست118
فهرست جداول
عنوانصفحه جدول (2-1): تفاوت سیستم های سنتی و نوین ارزیابی عملکرد31جدول (4-1) نهاده های شعب بانک کشاورزی استان گیلان ( سال 1392)76جدول شماره(4-2): ستانده های شعب بانک کشاورزی77جدول (4-3) بررسی وضعیت کارایی با بازدهی ثابت به مقیاس، نهاده محور یا ورودی محور78جدول(4-4) کارایی مدیریتی و کارایی ناشی از مقیاس81جدول (4-5) مجموعه مرجع شعبه ها، و وزن هرکدام درحالت BCC83جدول(4-6) تعداد دفعات مرجع شدن شعبه ها86جدول (4-7)رتبه بندی شعبه ها بر مبنای روش وزنی88جدول(4-8) مازاد ورودی ها(IS)89جدول(4-9) مازاد خروجی ها(OS)90جدول (4-10) مقادیر محقق شده و مقادیر هدف ورودی¬ها ی شعب91جدول (4-11) مقادیر محقق شده و مقادیر هدف خروجی¬های شعب94جدول (1-5): پارامترهای کارایی102
فهرست نمودارها
عنوان صفحه نمودار شماره(1-1): مدل مفهومی17نمودار(2-1): فرآیند ارزیابی عملکرد27نمودار(2-2)36نمودار (2-3): تابع تولید مرزی و کارایی فنی38نمودار (2-4): بهره وری، کارایی فنی و مقیاس اقتصادی39نمودار (2-5): تغییرات تکنولوژیکی طی دو دوره زمانی40نمودار(2-6):توصیف انواع کارائی به روش فارل43نمودار (2-7):تابع تولید مرزی تصادفی48نمودار (2-8): منحنی تولید یکسان کالا51
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1مقدمه
عصر کنونی که محققان آن را فرامدرن نامیده اند، دارای ویژگی تغییر مداوم و پیچیدگی ساختارهاست. در چنین شرایطی، تنها مدیرانی می توانند با موفقیت عمل نمایند که اطلاعات مناسب و به روز و جامعی را از نحوه عملکرد سازمان خود داشته و تصمیمات درست و به موقعی را برای بهبود مداوم آن، متناسب با تغییرات موجود اتخاذ نمایند (صارمی و ملایی، 1382، 31). با گسترده تر شدن سازمان ها و افزایش دامنه نظارتی مدیران، ارزیابی و کنترل واحدهای سازمانی به ضرورتی برای مدیران تبدیل می شود (صالحی صادقیانی و همکاران، 1387، 75) که این امر، بدون ارزیابی کارایی شعب تحت نظارتشان امکان پذیر نیست. علاوه بر این، مدیریت بانک ها همواره با توجه به شرایط اقتصادی حال و آینده، مجبور به اصلاح و بهبود خدمات بانکی، ارزیابی، بودجه بندی، نوآوری در ارائه خدمات، رقابت با سایر بانک ها و در نهایت، افزایش کارایی در میان واحدهای تحت سرپرستی خود می باشند.
به این منظور لازم است از کارایی شعب خود اطلاع داشته باشند و علل کارایی و ناکارایی آنها را بررسی کنند و با برنامه ریزی مناسب به اصلاح و هدایت واحدهای ناکارا بپردازند. بدیهی است که با انجام این کار، می توان انتظار داشت که زیان های ناشی از عدم کارایی به حداقل ممکن برسد و در مجموع سیستم بانکی کشور کاراتر شود ( احمدپور، 1385، 2).
1-2 بیان مساله
در دهه های اخیر، رشد روز افزون جمعیت از یک سو و کمیابی منابع اولیه و نیز هزینه های بالای فن آوری های نوین از سوی دیگر، باعث شده است تا راهکارهای استفاده بهتر از منابع موجود، مورد توجه واحدهای اقتصادی قرار گیرد. بر این اساس، شناخت مفهوم کارایی و اندازه گیری میزان آن در سازمان ها و بنگاه های اقتصادی امری ضروری به نظر می رسد. مسلما بدون در دست داشتن الگویی برای ارزیابی فعالیت های صورت گرفته، بسیاری از منابع موجود هدر رفته و رسیدن به اهداف و برنامه های سازمانی نیز با مشکل جدی مواجه خواهد شد.
بانک ها و موسسات مالی و اعتباری نقش بسیار مهمی در پیشرفت و توسعه اقتصادی هر کشور ایفا می نمایند. در حال حاضر با توجه به تعداد قابل توجه بانک ها و موسسات مالی و اعتباری در کشور، همچنین با توجه به روند خصوصی سازی بانک های دولتی و نیز تبدیل تعاونی های اعتبار و موسسات مالی اعتباری به بانک، ارزیابی عملکرد آنها اهمیت ویژه ای پیدا کرده است.
از این رو، دستیابی به مدیریت کارآمد نهاده های تولید در راستای تامین نیازهای رو به تزاید و بهره مندی از نگرش سیستمی و نیز در اختیار داشتن ابزارها و امکانات مناسب برای سنجش عملکرد واحدهای مختلف، امری ضروری و اجتناب ناپذیر است.
ایران کشوری در حال توسعه است و به همین دلیل مهمترین مساله آن کمبود تولید و رشد اقتصادی اندک است. یکی از ریشه ها و دلایل عمده چنین وضعیتی پایین بودن سطح کارایی فنی در تولید و عدم استفاده از عوامل تولید به خصوص در بخش صنعت است. دستیابی به تولید بیشتر و رشد اقتصادی بالاتر، بدون افزایش امکانات فیزیکی و مصرف نهاده ها، جز از طریق افزایش کارایی امکان پذیر نیست. علاوه بر آن شناخت منابع و امکانات، لازمه برنامه ریزی است. امروزه بسیاری از کشورها به منظور تقویت زیربناهای اقتصادی، رهایی از وابستگی، رفع عدم تعادل های منطقه ای و در نهایت رسیدن به توسعه پایدار، بسیج منابع و به خصوص تخصیص ها و تصمیم سازی های مدیریتی، نیازمند شناسایی امکانات و منابع خویش هستند (امامی و همکاران، 1388، 163).
در میان صنایع مختلف، صنعت بانک داری به ویژه در دوران اخیر از اهمیت و جایگاه ویژه ای برخوردار است؛ چرا که انجام هر فعالیت اقتصادی مستلزم وجود نهاده هایی است و بدون شک یکی از مهمترین آنها، نهاده سرمایه است که تامین آن برای ایجاد و بقای فعالیت های اقتصادی نیازمند وجود شبکه بانکی کارآمد است.
افزایش رقابت در صنعت بانکداری و حضور بخش خصوصی در این عرصه، مدیران بانک را به انتخاب مقیاس مناسبی برای انجام خدمات بانکی واداشته است؛ به طوری که آنها همواره به ارزیابی عملکرد سیستم بانکی خود پرداخته و راهکارهای لازم را برای ارتقای آن اتخاذ نموده اند. روش ارزیابی بانک ها و شعب بانکی در طول زمان دچار تغییر و تحولات زیادی شده است. در روش های سنتی ارزابی عملکرد نظام بانکی، معمولا از شاخص های مالی استفاده می شود. این شیوه ارزیابی عملکرد که هم اکنون نیز در سطح بانک ها رایج است، دارای نقاط ضعفی است که عبارتند از:
الف) درجه بندی و ارزیابی کارایی شعب، صرفه نظر از شیوه اجرا، صرفا بر پایه ستانده های شعب انجام می پذیرد و منابع مورد استفاده شعبه مانند کارکنان، ساختمان و دارایی های دیگر تاثیری در درجه آن نخواهد داشت. این رویه، نوعی چشم پوشی از هزینه های شعبه محسوب می شود که در نتیجه آن، اتلاف منابع از نظر دور می ماند و در خصوص تشخیص ناکارایی ها و شیوه تخصیص منابع، کمک چندانی به مدیران و کارشناسان نمی کند.
ب) شیوه های مرسوم و رایج درجه بندی و ارزیابی کارایی، در بیشتر موارد تجربی است و از چارچوب علمی برخوردار نمی باشد. در روش های معمول، برای به دست آوردن امتیاز شعب برای هریک ار فعالیت های متنوع بانکی، شاخص هایی تعریف و با در نظر گرفتن ضرایبی، ترکیب می شود. ضرایب پارامترها، عموما با توجه به سودآوری یا نقش مدیران شعب در افزایش آنها تعیین می شود. این ضرایب شیوه ترکیب شاخص ها و نحوه تجزیه و تحلیل آنها، همه قابل بحث اند و هیچ یک خالی از اشکال نیست.
ج: بر اساس درجه بندی بر مبنای مقایسه دستاوردهای حاصل از فعالیت های بانکی در شعبه با توجه به متنوع بودن فعالیت های اقتصادی شعب و عدم امکان مقایسه چند نوع ستانده به طور همزمان با استفاده از روش های فعلی ناممکن و یا بسیار دشوار است. از این رو استفاده از مدلی که بتواند به منظور درجه بندی شعب ستانده های یک سیستم را به طور همزمان در نظر گرفته و ترکیب نماید، امری اجتناب ناپذیر است(قاسمی و همکار، 1388، 30).
گفتن واژه های کیفی از قبیل ” عالی، خیلی خوب، متوسط، ضعیف و خیلی ضعیف” بدون وجود اعداد کمی، جایگاهی در مدیریت نوین ندارد. کمی نمودن فاکتورهای کیفی، بخصوص در مورد کارایی، در جوامع و واحدهای اقتصادی از جمله بانک ها، نیاز به استفاده از روش های علمی و نو در برآورد کارایی را الزامی می سازد ( احمدپور، 1385، 3). یکی از روش های جدید در بررسی کارایی بانک ها، “تحلیل پوششی داده ها” است. استفاده از روش DEA از سال 1978 آغاز شده ولی آنچنان گسترش یافته که تا سال 1999 بیش از 400 مقاله، کتاب و رساله دکتری با کمک آن تدوین شده و این رقم، در سال 2005 به بیش از 2200 عنوان رسیده ( دادگر و نیک نعمت، 1386، 13). تحلیل پوششی داده ها، یکی از روش های معتبر در اندازه گیری کارایی نسبی موسسات مشابه، بر اساس ورودی ها و خروجی هاست. مدل های DEA، میزان توانایی هر واحد تصمیم گیرنده (DMU) در تبدیل ورودی ها به خروجی ها را ارزیابی می کند که این میزان توانایی، ” کارایی” نامیده می شود. به عبارت دقیق تر، در این گونه مدل ها با توجه به جایگاه واحدهای مورد بررسی، ابتدا مجموعه امکان تولید را مشخص می سازد. این مرز نشان دهنده جایگاه بهترین تبدیل ورودی ها به خروجی هاست. این مرز را مرز ” کارا” گویند. سپس ارزیابی واحدها بر اساس فاصله آنها از این مرز، انجام می شود و راهکارهای بهبود کارایی، بر مبنای نزدیک شدن به مرز انجام می گیرد. در تحلیل پوششی داده ها، به دلیل عدم استفاده از تابع تولید، هیچگونه پیش داوری از قبل بر روی موسسات مورد بررسی اعمال نمی شود و لذا مدل های DEA، به سبب استفاده از فرضیات کمتر در روند ارزیابی موسسات، جایگاه خاصی نسبت به مدل های مشابه پیدا کرده اند(علیرضایی و همکاران، 1387، 265).
چون همه شعبات یک بانک کارآ نیستند و دانستن این مطلب که کدام شعبه کارآ و کدام شعبه ناکارآ بوده و عامل ناکارآیی را مشخص نموده ، محقق برآن شد تا به تحقیق حاضر اقدام نماید.
جهت انجام این تحقیق ما با استفاده تکنیک تحلیل پوششی داده ها و با کمک 4 نهاده یا ورودی شامل هزینه های اداری ، هزینه پرسنلی،تعدادپرسنل و سابقه کار پرسنل و همچنین 3 ستاده یا خروجی شامل میزان تسهیلات،میزان میزان سپرده و ارائه خدمات کارآیی شعبات بانک کشاورزی استان گیلان را مورد ارزیابی قرار دهیم.
بنابراین با توجه به مطالب فوق، مساله اصلی تحقیق این است که، عملکرد شعب بانک کشاورزی گیلان با استفاده از تکنیک تحلیل پوششی داده ها چگونه است؟
همچنین این پژوهش در نظر دارد کارایی فنی و مدیریتی شعب را با توجه به میزان نهاده های در اختیار هر شعبه و ستانده های حاصل، اندازه گیری و از این طریق شعب را بر مبنای کارایی شان، رتبه بندی نماید.
1-3 اهمیت موضوع و انگیزه انتخاب آن
سیستم بانکی در ایران همچون سایر کشورها به روش های مختلف از جمله تجهیز منابع، تدارک نقدینگی، ارائه ابزار پرداخت، اعطای تسهیلات، ایجاد تعامل میان سرمایه گذاری و پس انداز و ایجاد تعادل در بخش خارجی بر کل عملکرد اقتصاد کشور تاثیر می گذارد. در واقع مهمترین فعالیت سیستم بانکی، جمع آوری منابع مالی و تخصیص آن به بخش های مختلف اقتصادی است. بانک ها، سپرده های سرمایه گذاران را جذب کرده و آنها را در قالب تسهیلات در اختیار متقاضیان قرار می دهند. به این ترتیب، از یک سو بانک یکی از ارکان مهم در تجهیز پس اندازهای خرد و کلان و هدایت آن به سمت بنگاه های تجاری و تولیدی است و از سوی دیگر، عامل تبدیل سرمایه های راکد اقتصادی به عوامل مولد می باشد. بنابراین، می توان گفت که نظام بانکی کشور مهم ترین جزء تشکیل دهنده بخش مالی اقتصاد بوده که حجم عملیات آن به مراتب بیش از سایر اجزای بخش مالی ( شرکت های بیمه، بورس اوراق بهادار، شرکت های سرمایه گذاری و موسسات خصوصی نوپا) است (عیسی زاده و همکار، 1389، 60).
سازمان ها تا زمانی که برای بقاء تلاش می‌کنند و خود را نیازمند حضور در عرصه ملی و جهانی می‌‌دانند، باید اصل بهبود مستمر1 را سرلوحه فعالیت خود قرار ‌دهند. این اصل حاصل نمی‌شود، مگراینکه زمینه دستیابی به آن با بهبود مدیریت عملکرد امکان‌پذیر ‌شود. این بهبود را می توان با گرفتن بازخور لازم از محیط درونی و پیرامونی، تجزیه و تحلیل نقاط قوت و ضعف و فرصت ها و تهدیدهای سازمان، مسئولیت‌پذیری و جلب رضایت مشتری، با ایجاد و بکارگیری سیستم ارزیابی عملکرد با الگوی متناسب، ایجاد کرد. سیستم ارزیابی عملکرد با الگوی مناسب به انعطاف‌پذیری برنامه‌ها و اهداف و ماموریت‌ سازمان ها در محیط پویای امروزین کمک قابل توجه می‌نماید. ارزیابی و اندازه‌گیری عملکرد و توسعه آن به فرهنگ‌سازی و ارتقاء فرهنگ سازمانی نیاز دارد (حسین زاده و همکاران، 1387، 19). زیرا فقدان وجود نظام ارزیابی و کنترل در یک سیستم به معنای عدم برقراری ارتباط با محیط درون و برون سازمان تلقی می‌گردد که پیامدهای آن کهولت و نهایتاً مرگ سازمان است. ممکن است بروز پدیده مرگ سازمانی به علت عدم وقوع یکباره آن، از سوی مدیران عالی سازمان ها احساس نشود. لکن مطالعات نشان می‌دهد فقدان نظام کسب بازخورد امکان انجام اصلاحات لازم برای رشد، توسعه و بهبود فعالیت های سازمان را غیر ممکن می‌نماید، سرانجام این پدیده مرگ سازمانی است.(عادلی، 1384: 125). علم مدیریت نیز مبین مطالب مذکور است. هرچه را که نتوانیم اندازه‌گیری کنیم نمی‌توانیم کنترل کنیم و هرچه را که نتوانیم کنترل کنیم مدیریت آن امکان ‌پذیر نخواهد بود. موضوع اصلی در تمام تجزیه و تحلیل‌های سازمانی، عملکرد است و بهبود آن مستلزم اندازه‌گیری است و از این رو سازمانی بدون سیستم ارزیابی عملکرد قابل تصور نمی‌باشد.
1-4 چهارچوب نظری پژوهش
چهارچوب نظری، بنیانی است که تمامی پژوهش برآن استوار می شود. این چارچوب شبکه ای است منطقی، توصیفی و پرورده، مشتمل بر روابط موجود میان متغیرهایی که در پی اجرای فرآیندهایی چون مصاحبه، مشاهده و بررسی پیشینه ی تحقیق، شناسایی شده اند. چهارچوب نظری روابط میان متغیرها را روشن می کند، نظریه هایی که مبانی این روابط هستند را می پروراند و نیز ماهیت و جهت این روابط را توصیف می کند. همان گونه که بررسی پیشینه، مبانی چهارچوب نظری را تشکیل می دهد، یک چهارچوب نظری خوب نیز در جای خود، مبنای منطقی لازم برای تدوین فرضیه های آزمون پذیر را فراهم می آورد (سکاران ، ????: ??-??). این پژوهش با استفاده از تکنیک تحلیل پوششی داده ها، با درنظر گرفتن چهار ورودی (هزینه پرسنلی، هزینه اداری، تعداد پرسنل و سابقه کار پرسنل) و سه خروجی (میزان تسهیلات اعطایی، میزان سپرده ها، خدمات) کارایی شعب بانک کشاورزی استان گیلان را مورد بررسی قرار داده است.
نمودار شماره(1-1): مدل مفهومی(حقیقت و نصیری، 1385؛ افشار و همکاران، 1386، طلوعی اشلقی و همکار، 1390)
1-5 اهداف تحقیق
هدف اصلی
* تعیین میزان کارایی شعب بانک کشاورزی استان گیلان.
اهداف فرعی
* تعیین کارایی نسبی شعب بانک کشاورزی استان گیلان.
* سنجش شعب کارا و ناکارا و تشخیص منشاء ناکارآیی آنها.
* شناسایی شعب الگو و مرجع برای شعب ناکارا.
* بررسی نقاط قوت و ضعف و تحلیل آن و ارائه راهکار مناسب برای بهبود وضعیت شعبه ها.
* یافتن راهکاری موثر به منظور ارزیابی عملکرد شعب بانک.
*
1-6 سوالات (فرضیه های) تحقیق
سوال اصلی
* عملکرد شعب بانک کشاورزی گیلان با استفاده از تحلیل پوششی داده ها چگونه است؟
سوالات فرعی:
* رتبه بندی کارایی شعب بانک کشاورزی استان گیلان چگونه است؟
* دلایل احتمالی عدم کارائی شعب ناکارا چیست؟
* واحد یا واحدهای الگو برای افزایش کارایی واحدهای ناکارا کدامند؟
* منابع ناکارآمدی هر کدام از واحدها کدامند؟
* کارایی مقیاسی هر کدام از شعب به چه اندازه است؟

1-7 تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرهای تحقیق
1-7-1) ارزیابی عملکرد
تعریف مفهومی: ارزیابی عملکرد فرآیندی است که فعالیت های سازمان را به گونه ای اندازه گیری می کند تا سازمان در سایه بهبود فعالیت ها، هزینه ها را کاهش داده و نحوه انجام عملیات در سازمان را بهبود بخشد، همچنین از ماموریت سازمان پشتیبانی نماید (نیلی و همکارانش، 1995، به نقل از آریا، 1381).
تعریف عملیاتی: در پژوهش حاضر جهت بررسی کارایی از نهاده: (هزینه های پرسنلی، هزینه اداری شعبه، تعداد پرسنل و میانگین سابقه) و خروجی (میزان تسهیلات، میزان سپرده و ارائه خدمات) استفاده شده است.
1-8 قلمرو تحقیق
1-8-1قلمرو موضوعی
قلمرو موضوعی این تحقیق، ارزیابی عملکرد شعب بانک کشاورزی استان گیلان می باشد.
1-8-2 قلمرو مکانی
با توجه به اینکه مدل تحلیل پوششی داده ها، عملکرد نسبی مجموعه ای از واحدهای تصمیم گیری مشابه که دارای ورودی و خروجی یکسان می باشند، را می سنجد، تمرکز تحقیق حاضر، بر سنجش کارائی شعبه های بانک کشاورزی و تعین شعبه های ناکارای بانک کشاورزی استان گیلان می باشد.
1-8-3 قلمرو زمانی
قلمرو زمانی تحقیق حاضر سال مالی 1392 می باشد.
فصل دوم: مروری برادبیات تحقیق و پیشینه تحقیق
2-1مقدمه
امروزه با پیشرفت علم و فناوری، جوامع به سوی پیچیده و تخصصی شدن پیش می روند و بانک ها نیز از این قاعده مستثنی نیستند. پیامد این روند پیچیده و تخصصی شدن، ایجاد دنیایی پر رقابت است . بانک ها به لحاظ اهمیت هدف و حساسیت نقش آن ها در رشد سایر نهادها و توسعه اقتصاد ملی نیاز بیشتری به همکاری با مسائل جهانی و تحولات محیطی دارند.ارزیابی عملکرد به عنوان یکی از مهم ترین فعالیت های مدیران منابع انسانی و وظایف سازمان شناخته می شود (بوسول و بودرو2، 2002، 19). ارزیابی عملکرد با هدف تشخیص نسبی میزان بصیرت، تخصص، دانش، سعی و تلاش، اصلاح ، بهبود و تعالی نیروی انسانی صورت می گیرد که در نهایت باعث بهبود عملکرد فردی و سازمانی می شود(گرجی و صیامی، 1387، 26). در عصر حاضر تحولات شگرف دانش مدیریت، وجود نظام ارزیابی عملکرد را اجتناب ناپذیر کرده است ؛ به گونه ای که فقدان نظام ارزیابی در ابعاد مختلف سازمان، اعم از ارزیابی در استفاده از منابع و امکانات، اهداف و استراتژی ها، مدیران و کارکنان را به عنوان یکی از علائم بیماری های سازمان قلمداد می کند. امروزه ارزیابی عملکرد به عنوان یک رویکرد راهبردی جهت ادغام فعالیتهای منابع انسانی با سیاست های کسب و کار شناخته شده است و سازمان ها از روش ها و رویکردهای پیشرفته و پیچیده ای جهت ارزیابی عملکرد خود استفاده می کنند. ارزیابی عملکرد به یک واژه کلی اطلاق می شود که فعالیت های مختلفی را شامل می شود که سازمان از طریق این فعالیت ها به دنبال ارزیابی عملکرد، افزایش قدرت رقابتی، ارتقا عملکرد و توزیع پاداش هاست (بهری و پارتون3، 2008، 58).
در این فصل نیز تلاش شده تا ضمن پرداختن به مفهوم ارزیابی عملکرد به مدل تحلیل پوششی داده ها و چیستی و چگونگی آن در بررسی ارزیابی عملکرد بیشتر پرداخته شود.
2-2تعریف ارزیابی عملکرد
نیلی و همکارانش (1995) بیان کرده اند که اندازه گیری عملکرد مبحثی است که در مورد آن بحث زیادی صورت گرفته اما کمتر تعریفی از آن ارائه شده است. از این رو آنها اندازه گیری عملکرد را فرآیند کمی سازی فعالیت تشریح می کنند (آریا، 1381، 9). با این تفاسیر می توان اندازه گیری عملکرد را چنین تعریف کرد:
” اندازه گیری عملکرد فرآیندی است که فعالیت های سازمان را به گونه ای اندازه گیری می کند تا سازمان در سایه ی بهبود فعالیت ها، هزینه ها را کاهش داده و نحوه انجام عملیات در سازمان را بهبود بخشد، همچنین از ماموریت سازمانی پشتیبانی نماید”.
با این تعریف باید فعالیت هایی را در سازمان یافت که:
* قابل درک باشند.
* بتوان آنها را مورد پایش قرار داد.
* به نوعی قابل اندازه گیری باشند.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

این فعالیت ها اساس عملکرد سازمان است و عملکرد سازمان را مشخص می کند. صاحب نظران مدیریت معتقدند سیستم های ارزیابی عملکرد باید به طور ادواری مورد بازنگری قرار گیرند که این امر ناشی از تغییر ارزش های محوری هدایت کننده سیستم های ارزیابی عملکرد است. از این رو نظام ارزیابی باید متناسب با رد و توسعه سازمان ها باشد و توسعه تکنولوژی، ساختار رقابت داخلی و جهانی، مزیت کیفیت، جایگاه سازمان و کالاها و خدمات ارائه شده و … را در ارزیابی عملکرد مورد توجه قرار دهند (برازنده جدی، 1385، 27).
2-3 اهمیت ارزشیابی عملکرد
بهبود مستمر عملکرد سازمان ها، نیروی عظیم هم افزایی ایجاد می کند که این نیروها می تواند پشتیبان برنامه رشد و توسعه و ایجاد فرصت ها ی تعالی سازمانی شود. دولت ها و سازمان ها و موسسات، تلاش جلوبرنده ای را در این مورد اعمال می کنند. بدون بررسی و کسب آگاهی از میزان پیشرفت و دستیابی به اهداف و بدون شناسایی مواردی که به بهبود جدی نیاز دارند، بهبود مستمر عملکرد میسر نخواهد شد. تمامی موارد مذکور بدون اندازه گیری و ارزیابی امکان پذیر نیست (سید جوادین، 1385، 512)
لرد کلوین، فیزیکدان انگلیسی در مورد ضرورت اندازه گیری می گوید: ” هرگاه توانستیم آنچه درباره آن صحبت می کنیم اندازه گرفته و در قالب اعداد و ارقام بیان نماییم می توانیم ادعا کنیم درباره موضوع مورد بحث، چیزهایی می دانیم. در غیر این صورت آگاهی و دانش ما ناقص بوده و هرگز به مرحله بلوغ نخواهد رسید.”
علم مدیریت نیز مبین مطالب مذکور است. هر چه را که نتوانیم اندازه گیری کنیم، نمی توانیم کنترل کنیم و هر چه را که نتوانیم کنترل کنیم، مدیریت آن امکان پذیر نخواهد بود. موضوع اصلی در تمام تجزیه و تحلیل های سازمانی، عملکرد است و بهبود آن مستلزم اندازه گیری است و از این رو سازمانی بدون سیستم ارزیابی عملکرد قابل تصور نمی باشد.
2-4 اهداف ارزیابی عملکرد
به طور کلی می توان مقصود از اجرای برنامه ارزیابی را شناسایی وضع موجود، تعیین نقاط ضعیف و قوی در ایفای وظایف ومسئولیت ها، تعیین و تشخیص احتیاجات آموزشی، راهنمایی وارشاد سازمان ها در بهبود وضع کار آنها دانست و در حقیقت هدف اصلی باید راهنمایی و ارشاد سازمان باشد و به این ترتیب درجه کار آمدی و بازده کار سازمان بالا خواهد رفت، اما اهداف زیر نیز برای سیستم ارزیابی عملکرد قابل بیان است:
* کنترل مدام جریان امور در سازمان و استقرار چرخه مدیریت بهره وری
* شناسایی نقاط ضعف وقوت ومشکلات سازمان و تلاش در جهت شکوفایی و افزایش قابلیت ها و اصلاح فعالیت ها.
* بهبود تصمیم گیری در مورد حوزه و عمق فعالیت ها، برنامه ها واهداف آینده سازمان
* بهبود تخصیص منابع و استفاده بهتر از امکانات و منابع انسانی در جهت اجرای برنامه های مصوب.
* ارتقای پاسخگویی در مورد عملکرد برنامه ها
* ارتقای توانمندی سازمان در ارائه کمی وکیفی خدمات و رقابت پذیری در فضای ملی و بین المللی وهدف نهایی از عملکرد، افزایش کارایی واثر بخشی سازمان است.
2-5 مزایا و معایب ارزیابی عملکرد
الف- مزایا
ارزیابی عملکرد، به مدیریت کمک می کند که در هر لحظه موقعیت وجایگاه سازمان را در کنترل داشته باشد. در نتیجه اجرای ارزیابی عملکرد در سازمان:
* از صحت استراتژی ها و تداوم حرکت سازمان در مسیر آنها اطمینان حاصل می شود.
* نقاط ضعف ومشکلات شناسایی و زمینه برای رفع آنها فراهم می شود.
* ضعف مهارت های کار کنان و نیازهای آموزشی آنها تعیین می گردد.
* اطلاعات مورد نیاز برای برنامه ریزی رشد و توسعه خصوصا در زمینه منابع انسانی فراهم می شود.
* باز خورد مناسبی در خصوص میزان تحقق اهداف ارائه می گردد.
* رشد وتوسعه (بهبود) در فرایندها عملی می گردد.
* تشویق ها و تنبیه های نظام مند اثر بخش می گردند.
* ذهنیت مشترک و ارتباط منطقی بین مدیریت وکار کنان برقرار می گردد.
* دارایی های مشهود و نا مشهود تحت کنترل قرار می گیرند.
* ایجاد توازن وتعارض های مختلف در سازمان امکان پذیر می گردد (تعارض بین سود، رشد، کنترل، ذینفعان،…).
* ابهام از بین رفته و فضای سازمان شفاف می شود.
* اطلاعات کلیدی فرایندها جمع آوری شده و زمینه استفاده از تجربیات قبلی، برای برنامه ریزی فعالیت های آتی فراهم می شود.
بنابراین ارزیابی عملکرد را می توان جزء ضروری مدیریت دانست. طوری که در شرایط امروزی و با وجود فضای رقابتی، هدایت سازمان بدون ارزیابی عملکرد تقریبا غیر ممکن است. به عبارتی بدون وجود ارزیابی عملکرد نه تنها بهبودی اتفاق نمی افتد بلکه تحقق اهداف نیز در هاله ای از ابهام قرار می گیرد(غلامی و نورعلیزاده، 1387، 29).
ب- معایب
در کنار محاسن ذکر شده برای ارزیابی عملکرد، خطرها و تله هایی نیز وجود دارد که در صورت بی توجهی به آنها، صدمات جبران ناپذیری به سازمان تحمیل می گردد. اگر ارزیابی های به عمل آمده وضع نامطلوب را مطلوب جلوه دهد یا بالعکس، آنگاه ممکن است تصمیماتی اتخاذ شود که سازمان را به ورطه نابودی بکشاند.
برخی از خطرهایی که ارزیابی عملکرد نا صحیح می تواند ایجاد کند عبارت اند است از:
* ارایه تصویر یک بعدی از سازمان در اثر انتخاب معیارهای تک بعدی
* ابهام در تحلیل نتایج ارزیابی ها در اثر عدم وجود ارتباط منطقی بین معیارها مورد ارزیابی و یک پارچه نبودن آنها
* هدایت سازمان به سمتی غیر از جهت گیری استراتژی ها، در اثر ارزیابی ویژگی ها نامرتبط با استراتژی هاو اهداف
* ارایه اطلاعات ناقص در اثر :
* انجام ارزیابی در دوره های زمانی نامناسب
* خلاصه سازی وطبقه بندی نامناسب دادها
* انتخاب نامناسب متغیرها و شاخصهای مورد ارزیابی(از نظر کمی وکیفی).
* از بین بردن خلاقیت و نوآوری از طریق ارزیابی ها جزییات فعالیت ها وایجاد محدودیت برای افراد
* کاهش دقت ارزیابی ها در اثر تحت کنترل نبودن مشارکت افراد در ارزیابی ها
* تاکید زیاد بر عملکردهای فردی و در نتیجه:
* کاهش احساس مسئولیت نسبت به کل سازمان
* کاهش روحیه همکاری و کار تیمی و ایجاد رقابت های ناسالم
* ایجاد رقابت منفی جهت بدست آوردن منابع
بنابراین آنچه که از موارد فوق نتیجه گیری می شود این واقعیت است که ارزیابی عملکرد باید در غالب یک نظام معین انجام گیرد تا از پراکندگی ارزیابی ها وگرفتار شدن در تله آن جلوگیری شود. سیستم های ارزیابی عملکرد قاعدتا باید به گونه ای باشند که ضمن این که مزایای ذکر شده را دارا باشند، توانایی اجتناب از تله های فوق را نیز داشته باشند. در غیر این صورت و با وجود ارزیابی پراکنده و غیر سیستماتیک، احتمال اینکه سازمان گرفتار تله ها و خطرهای ارزیابی شود بسیار زیاد خواهد بود (غلامی و نور علیزاده، 1387، 33).
2-6 فرآیند ارزیابی عملکرد
هر فرآیندی شامل اجرای مجموعه ای از اقدامات با ترتیب و توالی خاص منطقی و هدفمند می باشد. ارزیابی عملکرد مستلزم پیمودن گام های متعدد است. گام های مورد نظر در ارزیابی عملکرد به شرح زیر می باشد:
1. تدوین و یا بررسی رسالت ها، ماموریت ها، اهداف کلان و استراتژی ها
2. تدوین و تنظیم شاخص های ارزیابی عملکرد
3. تدوین و برقراری معیارها (استانداردها) ی عملکردی مرتبط با شاخص های ارزیابی
4. ابلاغ و اعلام انتظارات شاخص های ارزیابی به ارزیابی شونده
5. اندازه گیری عملکرد واقعی
6. مقایسه عملکرد واقعی با استانداردهای هر شاخص
7. اعلام نتایج و نحوه نیل به آنها به ارزیابی شونده
8. اقدام به منظور به کارگیری عملیات اصلاحی برای بهبود مستمر عملکرد ارزیابی شونده از طریق مکانیسم بازخورد.
شکل (2-1) فرآیند ارزیابی عملکرد را نشان می دهد. لازم به ذکر است وجود حلقه بازخورد در واقع اثربخش شدن نظام ارزیابی را تضمین می کند (مرکز مطالعات مدیریت و بهره وری ایران، 1380).
نمودار 2-1: فرآیند ارزیابی عملکرد
2-7 اصول حاکم بر ارزیابی عملکرد
اندازه گیری عملکرد در سازمان ها را می توان به ستون فقرات انسان تشبیه کرد. سیستم ارزیابی عملکرد دقیقا مانند سیستم فقرات عمل می کند. سیستم ارزیابی عملکرد، اطلاعات را به مرکز تصمیم گیری و عمل (مغز سازمان) فرستاده و تصمیمات اتخاذ شده از آنجا را به تمام بدن می فرستد و از این رو بخش حیاتی سازمان محسوب می شود. ستون فقراتی که سالم است و وظیفه خود را دقیق انجام می دهد، این امکان را به مغز می دهد تا با تمام ورودی های حساس که در دسترس است، دائما در تماس باشد. سازمان ها هم دقیقا همین حالت را دارند. اما هنوز بسیاری از سازمان ها از ستون فقرات کامل و سالمی برخوردار نیستند و نمی دانند چه چیزی را و چرا باید ارزیابی نمایند. اما واقعیت این است که ارزیابی عملکرد تنها به عملکرد گذشته مربوط نمی شود بلکه مربوط به حیات فرداست، در واقع ارزیابی عملکرد پیشرفت سازمان در ابعاد تکنیکی و انسانی است. اصول زیر در طراحی و گسترش یک نظام ارزیابی عملکرد شناسایی شده است (دفتر ارزیابی عملکرد مدیریت، 1380) :
* حضور مدیران ارشد در ارزیابی عملکرد
* نیازمندی به یک چارچوب اصولی برای اندازه گیری عملکرد
* ارتباط موثر داخلی و خارجی
* منطقی،عینی و ملموس بودن اهداف و برنامه های ارزیابی عملکرد
* اهداف و برنامه های ارزیابی عملکرد باید توانایی تبیین الگوهای رفتاری را داشته باشد.
* مسئولیت و پاسخ گویی برای دستیابی به نتایج به وضوح مشخص و تفهیم شود.
* قوانین و مقرارات و دستورالعمل های اداری، نظام ارزیابی را حمایت و پشتیبانی می نماید.
* ارزیابی عملکرد ابزاری برای تحقق اهداف و راهبردها و رشد سازمان
* ایجاد تخصص لازم
* در تنظیم اهداف و برنامه ها و اتخاب روش های ارزیابی باید اقتضائات محیطی سازمان لحاظ شود.
* برنامه های ارزیابی عملکرد باید به گونه ای باشد که قابلیت اجرایی داشته باشد.
* ارزیابی عملکرد باید فرآیند مدیریت منابع انسانی را در سازمان تسهیل و اثربخش نماید.
* با تعبیه سازوکار بازخورد در فرآیند ارزیابی، امکان مشارکت کارکنان، افراد ذینفع و … در جهت به کارگیری عملیات و اقدامات اصلاحی میسر گردد.
* سیستم های ارزیابی عملکرد نباید صرفا اطلاعات را انباشته کنند بلکه باید تصمیم گیرندگان را در فرآیند تصمیم گیری یاری نمایند.
* نظام ارزیابی عملکرد باید مثبت و نه بازدارنده باشد.
* تمرکز دقیق و راهبردی
* مقرون به صرفه بودن
* واقع گرایی در ارزیابی عملکرد.
2-8 سیستم های ارزیابی عملکرد سنتی و نوین
در بررسی فلسفه وجودی ارزیابی عملکرد با دو دیدگاه سنتی و نوین رو به رو می شویم. بسیاری از انتقادات مربوط به سیستم های سنتی ارزیابی عملکرد ناشی از ناکامی آنها در سنجش و نظارت بر ابعاد چندگانه عملکرد به واسطه تمرکز بیش از حد بر شاخص های مالی است (زالی،1387، 13)، که این امر ریشه در تئوری های اقتصادی دارد. اما شاخص های مالی به تنهایی نمی توانند تصویر مناسب و کاملی از فعالیت های داخل سازمان برای طراحان سیستم های کنترل مدیریت فراهم کنند (رجائیان، 1384، 23).
استفاده از شاخص های مالی به عنوان تنها معیار در ارزیابی عملکرد، اثرهای نامطلوب زیر را به دنبال خواهد داشت:
* عمدتا کوتاه نگرند. لذا مدیرانی که عملکردشان با شاخص های مالی ارزیابی می شود، ترغیب می شوند که با به خطر انداختن ارزش ها و عملکرد بلند مدت سازمان، نتایج مالی کوتاه مدت را بهبود بخشند.
* شاخص های مالی کلان نگر نیستند و عوامل بیرونی موثر بر فعالیت های سازمانی را در نظر نمی گیرند. لذا دید محدودی به مدیران می دهند و آنها را وا می دارند که به سازمان به عنوان یک سیستم بسته نگاه کنند.
* عمدتا شاخص های گذشته نگر و تاخیر دارند؛ به این معنی که خود حاصل بهبود عملکرد سازمان در حوزه های دیگرند. این شاخص ها عمدتا حاصل شاخص های پیش رو هستند. کاهش زمان معرفی محصول به بازار، زمان فرآیند، افزایش بازده فرآیندهای عملیاتی و … شاخص های پیش رو بوده و می توانند موجب بهبود شاخص های تاخیر داری نظیر سودآوری و نرخ بازده سرمایه شوند. بی توجهی به شاخص های پیش رو موجب می شود که روابط علت و معلولی بین شاخص ها در نظر گرفته نشود و سازمان نتواند مسیر بهبود عملکرد مالی خود را بیابد.
* شاخص های مالی با یک کاسه کردن عملکرد تمامی اجزای سازمان در چند معیار، نمی توانند مبنایی برای ارزیابی عملکرد واحدها و فرآیندهای سازمانی قرار گیرند. به عبارتی افزایش سود می تواند حاصل مجموعه ای از بهبودهای علی و معلولی در سازمان باشد. در این مجموعه برخی واحدها و فرآیندها موثرتر و برخی کم تاثیر تر بوده و حتی ممکن است برخی واحدها و فرآیندها، عملکرد نامناسبی داشته باشند، ولی برایند کلی (به علت عملکرد خوب دیگر واحدها، فرآیندها و یا عوامل بیرونی) مناسب باشد.
* کنترل مالی صرف ممکن است مدیران را ترغیب کند که داده ها را دستکاری کنند؛ مثلا مدیران ممکن است با استفاده از روش های حسابداری از درآمد آینده برای اهداف جاری قرض بگیرند. از آنجا که در تعیین اهداف مالی در بودجه هر دوره، مدیران نفوذ زیادی دارند، ممکن است آنها اهدافی را وضع کنند که به راحتی بتوان به آنها دست یافت.
* کارکنان و نیروهای اجرایی سازمان دید محدودی نسبت به شاخص های مالی دارند و درک این که چه فعالیتی در حوزه کاری آنان موجب ارتقاء و بهبود شاخص های مالی (نظیر نرخ بازده سرمایه و سودآوری) می شود، برای آنها دشوار است. لذا نمی توانند فعالیت های خود را در جهت بهبود این شاخص ها جهت دهی کنند (نجمی و زارعی، 1387، 23).
به طور خلاصه، می توان گفت که تکیه بر معیارهای مالی صرف، برای اطمینان از این که استراتژی خوب اجرا شود، کافی نیست. از این رو صاحب نظران و دست اندرکاران به جستجوی شیوه ها و سیستم های نوین ارزیابی عملکرد می پردازند که تا حد امکان نقطه ضعف های سیستم های سنتی را نداشته و پاسخ گوی مشکلاتی که به آنها اشاره شد، باشند (زالی، 1387، 12). پیتر دراکر در این زمینه به عنوان معضل سنجش ارزیابی چنین بیان می دارد: ” سنجش سنتی عملکرد برای ارزیابی کسب و کار کافی نیست. دلیل اصلی این که چرا ارزیابی سنتی در تامین نیازهای جدید کسب و کار موفق نمی شود، ریشه در شاخص های ناقص و ضعیف دارد. تاکید بر شاخص های حسابداری، بیانگر دیدگاه های تاریخی به عملکرد مالی شرکت ها می باشد. این شاخص ها نتیجه عملکرد مدیریت است نه علت آن” (زالی، 1387، 12).
در توسعه سیستم جامع ارزیابی عملکرد، شاخص های غیر مالی که بسیاری از مدیران در آن ناکام بوده اند، مد نظر قرار می گیرد. اخیرا صاحب نظران مشخصات شاخص های نوین عملکرد را در نوشته های مدیریتی بررسی نموده اند. در کل، تفاوت های میان این دو دیدگاه به صورت خلاصه در جدول (2-1)، بیان شده اند:
جدول (2-1): تفاوت سیستم های سنتی و نوین ارزیابی عملکرد (زالی، 1387)
سیستم های سنتی ارزیابی عملکردسیستم های نوین ارزیابی عملکردتاکید بر ارزیابی بعد مالی
تاکید بر ارزیابی عملکرد کارکنان
رویدادگرا (تاکید بر رویدادها به صورت منفرد)
گذشته نگر
تاکیر بر کنترل
ایجاد جو بی اعتمادی
کاهش یا از بین بردن روحیه خلاقیت و نوآوری

دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید